GS, TSKH, NGND Phương Lựu.

Phóng viên: Xin chào Giáo sư! Được biết, tháng 4/2012, sau khi vinh dự được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giáo sư đã dành tặng toàn bộ số tiền thưởng là 200 triệu đồng cho các nạn nhân chất độc da cam Việt Nam. Xin Giáo sư cho biết, lý do nào khiến GS làm như vậy?

GS,TSKH,NGND Phương Lựu: Đối với tôi nhận được giải thưởng là một vinh dự lớn và càng vinh dự, tự hào hơn vì nó là giải thưởng mang tên Bác. Để có được giải thưởng này không chỉ là công sức của cá nhân tôi, mà còn là sự đóng góp của nhiều người, nhiều tổ chức, của toàn xã hội. Bản thân mình được giải thưởng là được chút tiếng thơm rồi, còn vật chất thì nên chia sẻ với người khác, lộc bất hưởng tận mà. Chính vì vậy, tôi muốn dùng toàn bộ số tiền thưởng đó vào một việc có ý nghĩa nhất là dành tặng các nạn nhân chất độc da cam. Tôi nghĩ rằng, nạn nhân chất độc da cam là người khổ nhất trong những người khổ của xã hội chúng ta. Tôi sinh ra và lớn lên trong thời chiến tranh loạn lạc, cha mất sớm, trong gia đình mẹ và anh trai đều là liệt sĩ, sau chiến tranh, gia đình chỉ còn lại mình tôi. Nhưng tôi luôn thấy mình may mắn vì được học tập; con cháu còn có sức lực, trí lực để học tập. Nhưng với những người bị nhiễm chất độc da cam thì... Khi tôi xem những hình ảnh về nạn nhân da cam mà tôi chảy nước mắt. Bởi vì những gì mà các nạn nhân da cam đang phải gánh chịu là quá khủng khiếp, quá đau xót. Phần lớn họ đã tham gia vào công cuộc bảo vệ Tổ quốc chúng ta, nay con cháu họ lại tiếp tục phải gánh chịu mất mát đau thương khi không còn tiếng súng... Hành động vì nạn nhân chất độc da cam, tôi xin bày tỏ, không phải chỉ là nạn nhân chất độc da cam của Việt Nam ta, mà cả những người Mỹ, người Úc, lính Cộng hòa... ở chiến tuyến bên kia. Đối với tôi đây không phải là việc làm từ thiện mà là trách nhiệm. Thiết nghĩ nó cũng là trách nhiệm của toàn xã hội cần phải làm cho các nạn nhân bị nhiễm chất độc màu da cam. Hãy lắng nghe nỗi đau da cam và trải lòng mình, có lẽ chúng ta sẽ thấy thanh thản hơn!

Tôi có kỷ niệm đáng nhớ, mang theo suốt cả cuộc đời. Chuyến vượt Trường sơn ra Bắc do Đảng bộ Liên khu V chọn đi du học năm xưa tôi nằm trong nhóm 3 người: Lê Đăng Bảng (22 tuổi), Bùi Hữu Hồng (20 tuổi). Vượt sông vượt suối, nằm bụi nằm bờ, anh em coi nhau như ruột thịt, nhất là dối với tôi mới 18 tuổi, nhỏ nhất. Ở nước ngoài về, Lê Đăng Bảng làm Tổ trưởng bộ môn ngay tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội; Bùi Hữu Hồng làm Phó ban Lý luận Viện Văn học, nghĩa là hai anh này rất giỏi. Nhưng năm 1964, hai anh đều được trở về quê chiến đấu. Anh Bảng hy sinh sau Tết Mậu thân, anh Hồng bị tù ở Phú quốc mãi đến hiệp định Paris mới được trao trả ở Sầm Sơn. Nếu hai anh này còn ở lại Miền Bắc,thì chắc chắn trong dịp này chí ít là 1 trong 2 anh sẽ được giải Hồ Chí Minh, chứ chưa chắc đã là tôi. Nay tôi được giải với tiền thưởng 2 trăm triệu quả là rất lớn với một nhà giáo nghỉ hưu. Nhưng nó rất bé trước sự hy sinh hoặc tù tội của những bạn bè đã hiến dâng cả tuổi thanh xuân và ước mơ khoa học của mình cho sự nghiệp giải phóng quê hương, thống nhất đất nước. Nó lại càng nhỏ bé hơn nữa khi đem hiến tặng cho nạn nhân da cam đau khổ nhất của quê hương và cả nước, hậu quả nặng nề của cuộc chiến đấu chung của chúng ta!

Phóng viên: Nhưng đây không phải là lần đầu tiên Giáo sư dùng toàn bộ số tiền thưởng với trách nhiệm và tấm lòng nhân ái, vậy những lần trước Giáo sư trao tặng là ai?

GS,TSKH,NGND Phương Lựu: Đúng vậy. Trước đây tôi cũng được một số giải thưởng khác như Giải thưởng Nhà nước, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, Giải thưởng của Uỷ ban toàn quốc Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam. Tôi đều dùng toàn bộ số tiền thưởng đó để đóng góp cho các tổ chức xã hội, các cơ quan trường học nơi tôi đã từng công tác và học tập: tặng thưỏng cho các cháu học giỏi mà nhà nghèo ở trường tiểu học Vạn An, mua sách tăng cường cho thư viện. Đặc biệt đối với Trường Đại học Sư phạm Hà Nội là nơi công tác duy nhất trong suốt gần nửa thế kỷ, tôi cũng sáng lập Giải thưởng nghiên cứu sinh xuất sắc cho khoa Ngữ Văn, chủ xướng và đồng sáng lập Giải thưởng Khoa học chung cho Trường... Và cũng xin được nói thật là tiền thưởng không đủ, bà xã đã cho thêm!

Lúc còn tương đối trẻ, tôi còn được nhận 5 giải thưởng hàng năm của các tòa báo và nhà xuất bản: Văn nghệ (2 lần) Văn nghệ Quân đội (2 lần), Nhà xuất bản Giáo dục..., tiền thưởng không đáng kể tôi nộp cho bà xã (cười).

Phóng viên: Phải chăng hiện nay, Giáo sư “giàu” rồi nên trao tặng hết tiền thưởng có đúng không, thưa Giáo sư?

GS,TSKH,NGND Phương Lựu: Có lẽ chỉ “giàu chữ” chứ vẫn là kẻ “hàn sĩ” thôi! Nhưng tôi may mắn hơn những người đó vì tôi còn sức lực để lao động, mới lại giờ đã có lương hưu. Con cháu tôi cũng được học tập, lại có sức khỏe nên “hai ông bà lão già” cũng không phải lo đến cái ăn. Ấy thế nên bà xã nhà tôi vẫn thường xuyên làm từ thiện đấy. Trung bình mỗi năm dành ra khoảng 5-10 triệu để làm việc đó, nhưng là với nhiều người khác nhau, trong đó có nạn nhân chất độc da cam.

Phóng viên: Ngày 10/8 tới là Ngày vì nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam, Giáo sư có lời gì gửi tới các nạn nhân chất độc da cam?

GS,TSKH,NGND Phương Lựu: Xin gửi đến gần 5 triệu đồng bào trong cả nước là nạn nhân chất độc da cam, trong đó có nhiều trẻ em, sự chia sẻ chân thành và cảm thông sâu sắc đối với những nỗi đau không thể kể xiết mà đồng bào và các trẻ em vô tội đang phải gánh chịu. Tôi tin rằng, với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, của cả xã hội, của hàng vạn tấm lòng, những nạn nhân chất độc da cam sẽ vượt qua được nỗi đau cả về thể xác và tinh thần, mạnh mẽ vươn lên trong cuộc sống.

Phóng viên: Thưa giáo sư, là người công tác lâu năm tại nhà trường đào tạo giáo viên lớn nhất cả nước, Giáo sư đánh giá thế nào và việc giáo dục đạo đức truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, “thương người như thể thương thân” trong nhà trường hiện nay?

GS,TSKH,NGND Phương Lựu: Từ trước tới nay, giáo dục đạo đức truyền thống của dân tộc cho học sinh luôn là một yêu cầu trong nội dung giáo dục, thể hiện cụ thể ở một số môn học thuộc khoa học xã hội. Bộ Giáo dục – Đào tạo cũng đã thường xuyên quan tâm, cải cách sách giáo khoa, phương pháp giảng dạy... để nâng cao việc giáo dục truyền thống. Tuy nhiên, hiện nay, vẫn còn nhiều bất cập trong việc giáo dục đạo đức truyền thống này. Chúng ta mới chỉ dừng lại trên sách vở, trên lý thuyết mà chưa chú trọng cho học sinh tìm hiểu thực tế. Muốn cho các em thấy được mất mát, hy sinh của dân tộc để có cuộc sống hòa bình như hiện nay, ngoài phim ảnh, số liệu thống kê, hãy đưa các em đến các Trung tâm điều dưỡng thương binh, Trung tâm nuôi dưỡng, chăm sóc nạn nhân chất độc da cam, nghĩa trang liệt sĩ; thăm các gia đình chính sách người có công, các di tích lịch sử... Nhìn chung, phải chú ý đến tính thực tiễn trong giáo dục để khơi dậy tình cảm thương yêu con người trong các em. Để làm được điều đó, cần nhiều lắm các điều kiện. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là cha mẹ, thầy cô phải là những tấm gương sáng trong thực tế để con em mình học tập.

Phóng viên: Như Giáo sư chẳng hạn, đúng không ạ? Đến nay, Giáo sư là người Việt Nam đầu tiên và duy nhất bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Khoa học lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn trong nước bằng con đường tự học. Giáo sư có thể chia sẻ đôi chút về vấn đề này?

GS,TSKH,NGND Phương Lựu: Về vấn đề này, tôi lại dài dòng một chút. Thời của tôi không có nhiều thú vui như bây giờ, chỉ có ăn rồi đọc sách. Đọc sách để giải trí, để hoàn thành nhiệm vụ với đất nước và để khỏi hổ thẹn với những người đang từng giờ, từng phút chiến đấu trên chiến trường, hy sinh cả tuổi xuân, tính mạng... Sách là tài sản, là bạn bè, là gia đình... Thế mà mỗi lần dời nhà, sách vở chồng chất như núi, chỉ mang theo được một phần thiết yếu, tiếc lắm, tôi lần lượt gọi học trò đến cho bớt. Cho nhưng lại dặn dò: không ép, nhưng đã lấy thì phải giữ, có khi tớ cần mượn lại tham khảo đấy nhé! Thuở còn lưu học ở nước ngoài, ước mơ rất hoành tráng, tôi mua cả toàn tập Gorki, Lỗ Tấn, Bélinsky... nhưng đến khi nhiệm vụ chuyên môn đã tập trung và định hình thì tôi đem biếu những loại này cho bạn. Như biếu toàn bộ tạp chí Những vấn đề văn học của Nga, Văn nghệ, Bình luận văn học của Trung Quốc ở giữa thế kỷ trước cho các PGS.TS có chuyên môn hữu quan như: La Khắc Hòa, Trần Lê Bảo, Đỗ Hải Phong… Rồi đến khi sắp về hưu tôi đem tặng toàn bộ tạp chí Văn hóa nghệ thuật, Nghiên cứu văn học thế kỷ XX cho khoa Ngữ Văn và Tổ Lý luận văn học và không quên dặn: Sau khi tớ chết thì đến lấy nốt số tạp chí của thế kỷ 21nhé! Các bạn ạ, sách là thế đấy, tự học cũng là thế! Giờ các bạn có thật nhiều phương tiện bổ trợ, tiếp cận thông tin. Hãy tận dụng nó vì chính mình!

Phóng viên: Xin cảm ơn Giáo sư về cuộc trò chuyện ngắn nhưng thật ý nghĩa này. Xin kính chúc Giáo sư sức khoẻ để tiếp tục cống hiến cho khoa học của nước nhà nói chung, khoa học xã hội nhân văn nói riêng và để góp phần làm ấm lòng những nạn nhân bị chất độc da cam/dioxin!