(ĐCSVN) – Việc tập trung quá đông dân cư ở các thành phố lớn nói chung và Thủ đô Hà Nội nói riêng đang là vấn đề được các cấp chính quyền và dư luận xã hội quan tâm. Do đó, quy định của Dự thảo Luật Thủ đô về điều kiện đăng ký thường trú ở nội thành Hà Nội là cần thiết, song cần có cơ chế chính sách như thế nào để quản lý dân cư lại là vấn đề gây trăn trở.

Nội thành đang chịu áp lực rất lớn về dân số

Qua tổng kết 9 năm thực hiện Pháp lệnh Thủ đô Hà Nội và báo cáo tác động liên quan đến vấn đề quản lý dân cư cho thấy, Hà Nội đã liên tục được phát triển theo hướng đô thị hóa, song cũng đang phải chịu áp lực không nhỏ từ những quá trình đô thị hóa này. Thực tế, với mật độ dân cư phân bố không đồng đều, có sự chênh lệch lớn giữa các huyện ngoại thành và khu vực các quận nội thành, dân số chủ yếu tập trung nhất là ở 4 quận nội thành cũ (Ba Đình, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Đống Đa) dẫn đến công tác quản lý cư trú, nhất là tại các quận nội thành gặp nhiều khó khăn. Mặt khác, sức ép về số lượng người nhập cư vào nội thành Hà Nội tăng quá nhanh làm cho thành phố không đủ kinh phí để cải thiện cơ sở hạ tầng, cũng như tác động mạnh đến công tác bảo đảm an ninh, trật tự, giao thông đô thị và bảo vệ môi trường ...

Về mặt pháp lý, Pháp lệnh Thủ đô Hà Nội năm 2000 (Điều 16) đã trao thẩm quyền cho HĐND, UBND TP Hà Nội ban hành các quy định “về quản lý di dân, quy định các biện pháp kiểm soát và hạn chế nhập cư tự phát, trái pháp luật của Thủ đô; quy định về quản lý lao động”. Tuy nhiên, trên thực tế, việc thực hiện quy định này chưa phát huy được nhiều tác dụng và sau này lại không thể thực hiện được vì Điều 20 Luật Cư trú năm 2006 đã mở rộng quyền tự do cư trú của công dân, nới lỏng điều kiện đăng ký thường trú, vượt ra ngoài phạm vi thẩm quyền ban hành và thực hiện các quy định kiểm soát dân cư của HĐND và UBND TP. Hà Nội.
 
Cụ thể, tại khoản 1 Điều 20 của Luật cư trú đối với công dân đang tạm trú, chỉ cần “có chỗ ở hợp pháp và đã tạm trú liên tục tại thành phố đó từ một năm trở lên. Trường hợp chỗ ở hợp pháp do thuê, mượn, ở nhờ của các cá nhân thì phải được người cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ đồng ý bằng văn bản”.

Ảnh minh họa . (Nguồn: vietnam+)

Từ thực tế kể trên, Dự thảo Luật Thủ đô (Điều 21) đã quy định: "Công dân đang tạm trú được đăng ký thường trú tại nội thành nếu có nhà ở thuộc sở hữu của mình hoặc nhà thuê ở nội thành của tổ chức, cá nhân có đăng ký kinh doanh nhà ở và tạm trú liên tục ở chỗ ở đó từ 3 năm trở lên; nơi đề nghị được đăng ký thường trú phải là nơi đang tạm trú" theo hướng chặt chẽ hơn.

Cơ chế nào để quản lý dân cư?

Tại Hội thảo chuyên đề về dân cư quy định trong Dự thảo Luật Thủ đô được Bộ Tư pháp phối hợp với UBND TP. Hà Nội tổ chức sáng nay (2/7), TS. KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Hà Nội cho biết, kiểm soát dân số ảnh hưởng mạnh đến phát triển Hà Nội. Tốc độ tăng dân số khu vực trung tâm của Hà Nội bình quân cao hơn cả nước, tăng 4,6%/năm.

Theo như Quy hoạch chung được phê duyệt năm 1998, dự kiến sẽ giảm 96 vạn dân tại khu nội đô lịch sử (4 quận: Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng) xuống còn 80 vạn dân vào năm 2010, nhưng trên thực tế đến năm 2009 (hơn 10 năm), đã không giảm mà còn tăng lên tới 1,2 triệu dân.

Từ thực trạng trên cho thấy, phải có cơ chế chính sách đặc thù được quy định trong Luật Thủ đô. “Chỉ có như vậy mới giải quyết được, quản lý được dân cư theo đặc thù của Hà Nội mà không bị các quy định của Luật cư trú hiện hành hạn chế.”- TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nhấn mạnh.

Song, TS.KTS Nghiêm cũng cho rằng, việc quy định điều kiện đăng ký ở nội thành như Dự thảo Luật Thủ đô là chưa hợp lý, chưa phải là thể chế đặc thù để giải quyết việc giảm dân ở nội đô. Theo TS.KTS Nghiêm, cần chọn lựa cơ cấu dân và phân bổ ở khu vực nào là trách nhiệm, thẩm quyền của chính quyền Hà Nội. Theo đó, ông đề nghị cho phép UBND TP. Hà Nội có biện pháp ưu tiên để khuyến khích dãn dân tự nguyện, thu hồi đất đai từ việc di dời các trường đại học, cơ sở công nghiệp... để xây dựng các công trình công cộng; việc đăng ký thường trú tại nội thành phải được HĐND, UBND thành phố chấp thuận. Mặt khác, cũng cần đặt vấn đề quản lý quy hoạch trong Luật Thủ đô.

Trong khi đó, TS Nguyễn Bá Sơn, Giám đốc Sở Tư pháp Đà Nẵng lại cho rằng, việc quy định bổ sung thêm điều kiện “phải có thu nhập đảm bảo cuộc sống ổn định hoặc có việc làm ổn định nếu đang trong độ tuổi lao động” như Dự thảo Luật Thủ đô là cần thiết. Bởi, theo lý giải của ông Sơn, nếu không có điều kiện thì chất lượng cuộc sống của người dân cũng khó được đảm bảo phát triển. Theo ông Sơn, trách nhiệm của nhà quản lý là tăng chất lượng và điều kiện sống cho người dân. Vì vậy, nên có cái nhìn hài hòa khi đánh giá về điều kiện nhập cư của Luật Thủ đô, đừng vì lo ngại các quy định này sẽ hạn chế nhập cư mà bỏ các điều kiện sẽ dẫn đến quá tải về dân số tại khu vực nội thành, cũng như kéo theo hệ lụy quyền nhập cư được đảm bảo nhưng các quyền sống khác của cư dân lại không được bảo đảm.

Ông Sơn đưa quan điểm: Hà Nội là đô thị đặc thù thì Hà Nội cần có cơ chế chính sách đặc thù để quản lý dân cư. Biện pháp trung và ngắn hạn như giải tỏa, đền bù, tái định cư… phải bổ trợ cho biện pháp lâu dài, đáp ứng được yêu cầu ổn định sự phát triển của dân cư tại chỗ, hạn chế nhập cư, giãn dân và quản lý dân cư của chính quyền đô thị. Giải quyết vấn đề dân cư của Hà Nội cần thời gian lâu dài, nhưng phải đảm bảo đăng ký để quản lý dân cư.

Trong hoàn cảnh hiện nay, khi các điều kiện về kinh tế- xã hội và quy hoạch thuần túy chưa thể xử lý được sự tăng dân số cơ học của Hà Nội, thì theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Lê Thành Long, cần phải áp dụng một số biện pháp hành chính mang tính chất tạm thời để xử lý việc đăng ký thường trú ở nội thành đối với một số đối tượng ở khoản 1 Điều 20 Luật cư trú. Trên cơ sở xử phạt các lĩnh vực vi phạm hành chính đã được quy định riêng cho 5 thành phố trực thuộc Trung ương, Ban soạn thảo Luật Thủ đô dự định sẽ bổ sung thêm một số lĩnh vực, cụ thể, trong lĩnh vực văn hóa đất đai, trật tự xây dựng đô thị , với mức phạt cao hơn 2 lần, đồng thời cũng muốn thiết lập một điều khoản giao cho HĐND TP.Hà Nội quy định về hành vi cũng như mức phạt vi phạm hành chính đối với những hành vi rất đặc thù ở đô thị lớn như Thủ đô Hà Nội.

Tuy nhiên, trước một số ý kiến cho rằng, việc quy định như trên là không đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật và trái với Luật Cư trú hiện hành, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thành Long cho rằng, quy định điều kiện đăng ký thường trú chặt chẽ hơn ở khu vực nội thành trong Dự thảo Luật Thủ đô là phù hợp với Điều 68 của Hiến pháp năm 1992 quy định “Công dân có quyền tự do đi lại và cư trú ở trong nước, có quyền ra nước ngoài và từ nước ngoài về nước theo quy định của pháp luật”.

Như vậy, Hiến pháp vừa thừa nhận quyền tự do cư trú của công dân, nhưng cũng đồng thời giới hạn quyền đó phải theo quy định pháp luật. Thứ trưởng Nguyễn Thành Long lưu ý: Ở đây, Dự thảo Luật Thủ đô chỉ quy định chặt chẽ với một số đối tượng đăng ký thường trú tại nội thành chứ không “cào bằng” hết cho tất cả các đối tượng, thực chất là đã thể chế hóa quy định của Hiến pháp theo hướng vừa đảm bảo đáp ứng tốt hơn các nhu cầu an sinh xã hội của đa số người dân đang sinh sống ở nội thành, đồng thời cũng hạn chế được những bức xúc tồn tại do việc tập trung dân cư quá đông ở khu vực nội thành Hà Nội hiện nay./.